โครงการ "ธรรมาภิบาลและการมีส่วนร่วมของประชาชนในกระบวนการจัดการด้านสิ่งแวดล้อม ระยะที่ 1" (พ.ศ.2544 - พ.ศ.2546)


รายงานฉบับนี้เป็นการนำเสนอผลการศึกษาในช่วงระยะเวลาที่ 1 ของโครงการธรรมาภิบาลและการมีส่วนร่วมของประชาชนในกระบวนการจัดการด้านสิ่งแวดล้อม ซึ่งเน้นการศึกษาในลักษณะสหวิทยาการ ประกอบด้วยการวิเคราะห์ทั้งในมิติด้านสังคมและการเมือง มิติด้านเศรษฐศาสตร์ มิติด้านสุขภาพ สิ่งแวดล้อม และมิติด้านสถาบัน ซึ่งรวมถึงกฎหมายและนโยบาย การศึกษาในช่วงระยะเวลาที่ 1 นี้มีวัตถุประสงค์เพื่อวิเคราะห์เงื่อนไขและอุปสรรคของธรรมาภิบาลในกระบวนการจัดการด้านสิ่งแวดล้อมในบริบทของสังคมไทย โดยการใช้กรณีศึกษาเป็นเครื่องมือ ซึ่งผลการศึกษาในช่วงนี้ จะได้นำไปใช้ในการพัฒนาแนวนโยบายและมาตรการ ตลอดจนการปรับปรุงกฎหมายต่างๆ เพื่อให้เกิดกระบวนการที่เป็นรูปธรรมในการมีส่วนร่วมของประชาชนในการตัดสินใจด้านการจัดการสิ่งแวดล้อมในบริบทของธรรมาภิบาล ในการศึกษาในช่วงระยะเวลาที่ 2 ต่อไป ซึ่งหัวใจสำคัญก็คือการมุ่งที่จะให้คำนิยามของธรรมาภิบาลทางด้านสิ่งแวดล้อมที่สามารถนำไปสู่การปฏิบัติจริงได้ในสังคมไทย โครงการวิจัยนี้จะแบ่งออกเป็น 2 โครงการย่อยตามกรณีศึกษา คือโครงการย่อยเรื่องการจัดการมูลฝอยชุมชนและโครงการย่อยเรื่องการจัดการกากและมลพิษอุตสาหกรรม ซึ่งในโครงการหลังนั้นได้มีการประยุกต์ใช้แนวทางการวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม (PAR) ในการศึกษาด้วย

จากผลการศึกษาในกรณีศึกษา ได้ชี้ให้เห็นถึงเงื่อนไขหลักที่จำเป็นต่อการเกิดธรรมาภิบาลตลอดจนปัญหาที่เกี่ยวเนื่องกับเงื่อนไขเหล่านั้น ได้แก่ 1)การมีระบบการคานและถ่วงดุลอำนาจ ที่สามารถตรวจสอบได้โดยการมีส่วนร่วมของประชาชน 2) การมีแรงจูงใจที่เหมาะสม สามารถเอาผิดและชดเชยผู้เสียหายได้อย่างมีประสิทธิผลและเป็นธรรม 3) การสร้างองค์ความรู้ กระบวนการเรียนรู้ และค้นหาข้อมูลโดยการมีส่วนร่วมของประชาชน 4) การป้องกันการคอรัปชั่นและลดอำนาจในการใช้วิจารณญาณของเจ้าหน้าที่รัฐ รวมถึงการลดปัญหาการมีเป้าหมายหรือวัตถุประสงค์ที่สวนทางกัน (Conflict of Interest) ของหน่วยราชการ 5) การลดต้นทุนดำเนินการ (transaction cost) ในกระบวนการจัดการต่างๆ เพื่อทำให้ระบบมีประสิทธิภาพมากขึ้น 6)การส่งเสริมด้านจริยธรรมและคุณธรรม ตลอดจนสร้างจิตสำนึกที่ถูกต้องให้กับผู้เกี่ยวข้องในทุกระดับ

นอกจากนี้ ในกรณีของขยะมูลฝอยชุมชนนั้น พบว่าผู้นำทางการเมืองท้องถิ่นมีบทบาทอย่างมากต่อการสร้างกระบวนการธรรมาภิบาลในบริบทของสังคมไทย ขณะที่ในกรณีกากและมลพิษอุตสาหกรรม นโยบายการพัฒนาของประเทศที่มุ่งแต่จะพัฒนาอุตสาหกรรมโดยเน้นการดึงดูดการลงทุนโดยตรงจากต่างประเทศ ได้กลายมาเป็นอุปสรรคสำคัญของการนำไปสู่การมีธรรมาภิบาลในการจัดการสิ่งแวดล้อมอุตสาหกรรม ทั้งนี้เพราะนโยบายดังกล่าวก่อให้เกิดการพึ่งพิงทางเศรษฐกิจต่ออุตสาหกรรมของชุมชนท้องถิ่น และนำมาซึ่งภาวะอสมมาตรของอำนาจต่อรองซึ่งเป็นปัจจัยที่ขวางกั้นระบบการคานและถ่วงดุลอำนาจโดยการมีส่วนร่วมของประชาชน อันเป็นเงื่อนไขสำคัญของการเกิดธรรมาภิบาล

ธรรมาภิบาล, การพัฒนาที่ยั่งยืน, กระบวนการมีส่วนร่วม
สงวนลิขสิทธิ์ © 1995-2015 สถาบันธรรมรัฐเพื่อการพัฒนาสังคมและสิ่งแวดล้อม (ธ.พ.ส.ส.).
8/16 ถ.กรุงเกษม แขวงวัดสามพระยา เขตพระนคร กทม. 10200
โทรศัพท์ 0 2280 1812 , 0 2280 6228 , 0 2280 0557 , 0 2628 6438
โทรสาร 0 2282 8877
e-mail: gseiorth@gmail.com